Waarom vakantie soms niet genoeg is

Over de stille uitputting van betrokken professionals en waarom duurzame verandering begint met opnieuw luisteren naar jezelf.

"Ik dacht dat ik gewoon vakantie nodig had."

Ze zei het met een glimlach, maar ik hoorde vooral de twijfel.

Een paar weken eerder hadden we voor het eerst met elkaar gesproken. Ze vertelde over haar werk, over haar collega's en over de organisatie waar ze al jaren met veel plezier werkte. Er was eigenlijk weinig mis. Ze had een leuke functie, kreeg waardering voor haar inzet en voelde zich verantwoordelijk voor haar team. Toch merkte ze dat er iets veranderd was. Ze stond niet meer op met dezelfde energie als een paar jaar geleden. Aan het einde van de werkdag was ze leeg, terwijl haar hoofd nog overuren draaide. Thuis wachtte een gezin, een ouder die steeds meer zorg nodig had en een agenda die eigenlijk nooit echt leeg was.

Ze had zichzelf de afgelopen maanden één belofte gedaan.

"Nog even. Nog drie weken, dan heb ik vakantie."

Misschien herken je die gedachte wel. We spreken hem allemaal weleens uit. Nog even dat project afronden. Nog even door die drukke periode heen. Nog even de laatste vergaderingen, de rapportages, de deadlines en de volle agenda. Daarna komt er ruimte. Dan komt de rust vanzelf terug.

Alleen gebeurde dat bij haar niet.

Na een paar dagen vakantie stuurde ze me een bericht.

"Ik merk nu pas hoe moe ik eigenlijk ben."

Dat zinnetje is me altijd bijgebleven. Niet omdat het bijzonder was, maar juist omdat ik het zo vaak hoor. Veel mensen denken dat ze behoefte hebben aan vakantie, terwijl ze eigenlijk verlangen naar iets heel anders.

We zijn ontzettend goed geworden in doorgaan

Als coach ontmoet ik mensen uit allerlei sectoren. Managers, zorgprofessionals, ondernemers, specialisten, mensen uit het onderwijs en de techniek. Hun functies verschillen enorm, maar er is één overeenkomst die me iedere keer opnieuw opvalt.

Vrijwel niemand vertelt dat hij is vastgelopen omdat hij zijn werk niet belangrijk vond.

Integendeel.

Het zijn juist de mensen die hun werk met liefde doen. Die verantwoordelijkheid voelen. Die graag klaarstaan voor collega's en klanten. Mensen die kwaliteit belangrijk vinden en het liefst nog nét dat stapje extra zetten.

Misschien is dat wel de grootste paradox van deze tijd.

We bewonderen betrokkenheid. We waarderen flexibiliteit. We vinden mensen die altijd klaarstaan ontzettend waardevol. Tot het moment waarop precies die eigenschappen ervoor zorgen dat iemand zichzelf onderweg langzaam uit het oog verliest.

Dat gebeurt zelden van de ene op de andere dag. Het begint vaak heel klein. Een lunch die je overslaat omdat er nog "even" iets af moet. Een avond waarop je toch nog je mailbox opent. Een vrije dag waarop je snel nog een telefoontje pleegt. Een weekend waarin je vooral bezig bent met herstellen van de werkweek, zodat je maandag weer kunt beginnen.

Op zichzelf is daar niets mis mee. Het probleem ontstaat wanneer uitzonderingen langzaam gewoontes worden.

Stress is niet de vijand

We hebben stress een slechte naam gegeven. Alsof ieder moment van spanning ongezond is.

Maar zonder stress zouden we nauwelijks functioneren. Stress helpt ons om alert te zijn, moeilijke gesprekken te voeren, prestaties te leveren en uitdagingen aan te gaan. Ons lichaam is daar prachtig op ingericht. Het kan verrassend veel hebben, zolang inspanning en herstel elkaar blijven afwisselen.

En precies daar begint het probleem. Niet de drukte zelf, maar het ontbreken van voldoende herstel.

Wetenschappelijk onderzoek laat al jaren zien dat langdurige belasting zonder herstel leidt tot een opeenstapeling van mentale en fysieke vermoeidheid. Je brein blijft als het ware in de hoogste versnelling draaien. Ook wanneer je op de bank zit. Ook wanneer je probeert te slapen. Ook tijdens je vakantie.

Dat verklaart waarom sommige mensen pas ziek worden zodra ze vrij zijn. Het lichaam krijgt eindelijk de ruimte om te voelen hoe uitgeput het eigenlijk is.

Ik hoor mensen dan regelmatig zeggen:

"Ik begrijp er niets van. Op mijn werk hield ik het nog vol."

Dat klopt. Want adrenaline en verantwoordelijkheidsgevoel brengen je vaak nog een heel eind. Herstel vraagt iets anders. Herstel vraagt dat je durft stil te staan.

En juist dat zijn veel mensen verleerd.

Achter de cijfers schuilen gewone mensen

We lezen regelmatig dat het aantal mensen met burn-outklachten stijgt. Volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden ervaart inmiddels ruim één op de vijf werknemers burn-outklachten. Psychische klachten behoren bovendien tot de belangrijkste oorzaken van langdurig ziekteverzuim in Nederland.

Dat zijn indrukwekkende cijfers. Maar eerlijk gezegd raken de cijfers mij minder dan de verhalen die erachter schuilgaan.

Want achter ieder percentage zit iemand die ooit met plezier aan zijn werk begon. Een leidinggevende die altijd dacht dat hij sterk genoeg was. Een docent die nog nét dat extra gesprek voerde met een leerling. Een verpleegkundige die een dienst overnam omdat collega's al zo zwaar belast waren. Een ondernemer die zichzelf al jaren geen echte vrije dag gunde.

Niemand wordt 's morgens wakker met het plan om overspannen te raken. Mensen groeien er langzaam naartoe. Vaak zonder dat ze het zelf doorhebben.

Waarom juist loyale medewerkers risico lopen

Eén van de hardnekkigste misverstanden rondom burn-out is dat vooral mensen uitvallen die de druk niet aankunnen.

Mijn ervaring is juist het tegenovergestelde. De mensen die ik begeleid zijn vaak enorm veerkrachtig. Ze hebben al heel veel opgevangen voordat ze hulp zoeken.

Ze lossen problemen op. Nemen verantwoordelijkheid. Zijn loyaal aan collega's. Vinden kwaliteit belangrijk.

En juist omdat ze zo betrokken zijn, merken ze vaak pas laat dat hun eigen grenzen al lang zijn overschreden. Wat ooit een kwaliteit was, wordt langzaam een valkuil.

Behulpzaamheid verandert in jezelf wegcijferen. Verantwoordelijkheid wordt oververantwoordelijkheid. Perfectionisme verandert in een voortdurende innerlijke criticus die vindt dat het altijd beter kan.

Het lastige is dat organisaties deze medewerkers vaak enorm waarderen. Logisch ook. Het zijn mensen waarop je kunt bouwen.

Maar juist daarom is het zo belangrijk dat werkgevers niet alleen kijken naar prestaties, maar ook naar de manier waarop die prestaties tot stand komen. Want iemand die altijd goed presteert, kan ondertussen ongemerkt steeds leger raken.

De vraag die vaak de meeste stilte oplevert

Tijdens coachgesprekken stel ik vroeg of laat bijna altijd dezelfde vraag.

"Waar krijg jij energie van?"

Je zou verwachten dat mensen daar direct antwoord op geven. Dat gebeurt verrassend weinig.

Vaak blijft het stil.

Niet omdat ze niets leuk vinden. Maar omdat ze zichzelf die vraag al jaren niet meer hebben gesteld. Ze weten precies wat er van hen verwacht wordt. Ze weten waar anderen blij van worden. Ze weten hoe ze problemen moeten oplossen.

Maar wanneer het gesprek ineens over henzelf gaat, moeten ze opnieuw leren luisteren.

Dat raakt aan iets wat in de psychologie al jarenlang bekend is. Onderzoekers Edward Deci en Richard Ryan beschrijven dat mensen pas echt floreren wanneer drie psychologische basisbehoeften voldoende worden vervuld: autonomie, verbondenheid en competentie.

Vrij vertaald betekent dat: invloed ervaren op je eigen keuzes, het gevoel hebben dat je ergens goed in bent én je verbonden voelen met anderen.

Wanneer één van die drie langdurig onder druk staat, verdwijnt langzaam de energie uit het werk.

Niet altijd zichtbaar. Wel voelbaar.

Daarom begint coaching voor mij zelden met de vraag: "Wat wil je worden?"

Mensen verwachten soms dat loopbaancoaching vooral gaat over vacatures, cv's en sollicitaties.

Dat hoort er soms bij. Maar vrijwel nooit in het begin.

Want hoe kun je een goede keuze maken als je al maanden op je tandvlees loopt?

Hoe weet je welke baan bij je past als je niet meer weet waarvan je energie krijgt?

Daarom onderzoeken we eerst iets anders. Welke patronen zie je steeds terug? Waarom voel jij je zo verantwoordelijk? Welke overtuigingen neem je al jaren met je mee? Wat vind jij eigenlijk belangrijk?

En misschien wel de moeilijkste vraag van allemaal:

Wanneer heb jij voor het laatst écht geluisterd naar jezelf?

Ik geloof namelijk dat duurzame inzetbaarheid niet begint bij een andere baan.

Ze begint bij zelfinzicht.

Pas wanneer je begrijpt waarom je doet wat je doet, ontstaat er ruimte om andere keuzes te maken. Soms leidt dat naar een nieuwe functie. Soms juist niet. Maar de keuzes voelen dan wel veel bewuster.

De mooiste verandering die ik zie

Mensen vragen me weleens wat het mooiste moment is in een coachingstraject.

Dat is niet wanneer iemand een nieuwe baan vindt. Ook niet wanneer iemand weer volledig aan het werk is. Het mooiste moment is veel kleiner.

"Ik herken mezelf weer."

Dat iemand weer enthousiast vertelt over iets waar hij energie van krijgt. Dat grenzen aangeven niet langer voelt als falen.

Dat rust niet meer wordt gezien als luiheid, maar als een noodzakelijke voorwaarde om goed te kunnen functioneren.

Dat iemand ontdekt dat goed voor zichzelf zorgen geen egoïsme is, maar juist de basis om er ook voor anderen te kunnen zijn.

Misschien is dit wel de belangrijkste vraag van deze zomer

De vakantie staat voor de deur. Ik hoop oprecht dat je ervan geniet. Dat je uitrust. Nieuwe herinneringen maakt. Even afstand neemt van alles wat moet.

Maar misschien neem je ook één vraag mee in je koffer.

Niet: "Hoe kom ik deze vakantie weer op krachten?"

Maar: "Hoe wil ik ervoor zorgen dat ik mezelf na de zomer niet opnieuw kwijtraak?"

Want uiteindelijk gaat duurzame inzetbaarheid niet over harder werken of beter plannen. Het gaat over jezelf serieus nemen.

Over leren herkennen waar jouw energie van gaat stromen en waar die langzaam weglekt.

Over keuzes maken die passen bij wie jij bent, in plaats van alleen bij wat er van je verwacht wordt.

De afgelopen jaren heb ik tientallen professionals mogen begeleiden die dachten dat ze gewoon moe waren. Sommigen maakten uiteindelijk een loopbaanstap, anderen bleven bij dezelfde werkgever. Maar bijna allemaal ontdekten ze iets veel belangrijkers: dat duurzame verandering begint op het moment dat je weer nieuwsgierig wordt naar jezelf.

En misschien is dat wel de mooiste opbrengst van coaching.

Niet dat je een ander mens wordt. Maar dat je weer thuiskomt bij jezelf.